در اين قسمت به بيان ادامه سوالات خبرنگاران از دست اندرکاران علم زيست فناوري در کشور مي پردازيم.
آقاي دکتر مهبودي شما هم در انستيتو پاستور در حوزه بيوتکنولوژي دارويي فعاليت داريد. در حال حاضر، ما چه جايگاهي داريم و با امکاناتي که داريم ميتوانيم آن حداقلها را در آينده نزديک توليد کنيم؟
مهبودي:
ما هم اکنون تعداد زيادي محقق داريم. اما اگر ميخواهيم در حد کره جنوبي باشيم به حدود 13 تا 14 هزار نفر دکترا نياز داريم ولي هم اکنون تعداد اينها در کشور ما حدود 2 هزار نفر است.
ما اگر هم اکنون زيرساختار لازم را براي رشد آماده کنيم دو سال آينده که به مقام چهارم و يا پنجم دست يافتيم، ميتوانيم تلاش کنيم دوم و سوم هم بشويم. اما اگر زيرساختارها آماده نشود، کشورهاي ديگر که با برنامه هستند و هم اکنون بيشترين توجهشان را بر زير ساختارها قرار دادهاند، از ما جلو ميزنند.
به نظر من اگر ما بتوانيم 14 تا 15 ماده پايه را توليد کنيم بعد از ژاپن و کرهجنوبي، سوم ميشويم و حتي از چين و هند ميتوانيم فراتر برويم. البته ما تا رسيدن به توليد 20 ماده پايه فاصله داريم. ما تا آخر امسال (1386) تعداد 9 تا دارو را ميتوانيم توليد کنيم که در حد 10درصد کل توليدات است.
بنابراين موفقيتهاي فعلي نبايد غرور کاذب در ما ايجاد کند. يکي از زيرساختارهاي مورد نياز، پژوهش است. ما اگر در حوزه پژوهش، قوي باشيم ميتوانيم توليدات کشور را در حد بالايي نگه داريم.
نکته دوم لزوم توجه به دانش محوري است. در قرن بيست ويکم، اين افراد تحصيلکرده و پژوهشگر هستند که ميتوانند اقتصاد کشور را جلو ببرند.
پيش نياز بعدي ما نيروي انساني است. ما نياز داريم ساليانه بين 1000 تا 1500 دانشجوي دکترا پذيرش کنيم.
نکته بعدي اين است که تکنولوژي به وسيله يک مرکز و يا يا کشور جلو نميرود. موفقيت در اين راه به همکاري بينالمللي و به شراکت گرفتن توانمنديهاي جهاني بستگي دارد.
اين همکاري ميتواند منجر به جذب سرمايهگذاري و همکاري در پژوهش ختم بشود. ما در داخل کشور توانستهايم داروي سينووکس را براي بيماران مبتلا به «ام اس» توليد کنيم و از اين نظر بعد از آمريکا قرار داريم. بيماران مبتلا به ام اس کساني هستند که مقاومت بدنشان به خاطر نابود شدن تعداد زيادي گلبول، کاهش مييابد. اين دارو توليد شده تا بيماري اين افراد، مهار شود.
از نظر قيمت تمام شده، تفاوتي با مشابه خارجي خودش دارد؟
مهبودي:
هم اکنون قيمت داروي ما حدود 50 درصد از قيمت داروي خارجي ارزانتر است.
تولايي:
بحث قيمت، بحثي انحرافي است. ما نبايد به جنبه اقتصادي اين موضوع بپردازيم. چون توليد اين نوع محصولات ميتواند بستر ساز حرکتهاي آينده در حوزه بيوتکنولوژي باشد.
مهبودي:
خوشبختانه در وزارت بهداشت، زيرساختهاي لازم ايجاد شده است. بنابراين نياز داريم به ايجاد ساز و کارهاي مورد نياز و از اين طريق بايد به پژوهشگر اجازه بدهيم تفکرات خود را ثبت کند و ديگران به مالکيت فکري او احترام بگذارند. اين کار باعث ميشود محصولات جديدي توليد شوند، يک دارو هم مخصوص بيماران پيوند کليه در داخل کشور توليد کرديم. اين دارو از داروهاي بسيار پرفروش جهان است. از لحاظ قيمت حدودا 40 درصد از مشابه خارجياش پايينتر است.
همچنين داروي ضدسرطان بيماران کبدي و واکسن هپاتيت را از سال آينده وارد بازار ميکنيم. اما هم اکنون انستيتو پاستور نياز به زيرساختار جديد دارد.
تولايي:
يکي از معضلات کشور ما شيوع بيماريهاي ژنتيکي مثل بيماري تالاسمي و بيماري هموفيلي بوده است. خوشبختانه طي چند سال اخير با استفاده از قابليتهاي مهندسي ژنتيک، قادر هستيم بسياري از بيماريهاي ژنتيکي را در دوران جنيني تشخيص و شناسايي کنيم. اين بيماريها حاصل ازدواجهاي فاميلي است. ما ميتوانيم از تولد نوزادان ناقص الخلقه جلوگيري کنيم.
مهبودي:
در حال حاضر، تولد کودکان مبتلا به تالاسمي در کشور ما حدود 50 درصد کاهش يافته است.
تولايي:
همينطور در توليد واکسنهاي نسل جديد موفقيت زيادي داشتهايم.
طرحهاي تحقيقي زيادي در حوزههاي توليد سلولهاي پيوندي و سلولهاي بنيادي و رفع مشکلات اختلالات عصبي جانبازان و شناسايي بسياري از ضايعات آسيب ديدگان شيميايي در دست اجرا داريم.
در حوزههاي پزشکي قانوني و پيشگيري از جرم، اقدامهاي قابل توجهي انجام شده است، يکي از دستاوردهاي بارز ما در اين عرصه، تعيين هويت ژنتيکي است و براي شناسايي شهداي مفقودالاثر هم مفيد است.
موفقيت در اين راه بستگي به اين دارد که بانک اطلاعات معلوم ما تکميل شود.
ما از خانوادهها داريم نمونه ميگيريم. انتظار ميرود با تکميل اين بانک ظرف يک تا دو سال آيند، تکليف تعداد زيادي روشن شود.
به عنوان يک اقدام پيشگيرانه، تهيه کارت هويت ژنتيکي براي شاغلين در مشاغل با ريسک بالا مثل خلبانان و خبرنگاران را در دستور کار قرار دادهايم. تهيه اين کارت با گرفتن يک قطره خون امکانپذير است. در صورتي که اتفاقي براي شخص دارنده کارت رخ بدهد با به دست آمدن حتي يک تار مو يا يک قطرهخون ميتوان او را به راحتي شناسايي کرد.
هزينه تهيه يک کارت هويت ژنتيکي چه مقدار است؟
تولايي:
هزينه تهيه اين کارت در کشورهاي اروپايي و ايالات متحده حدود 700 تا 1000 يورو است. اما ما اين کار را در داخل ايران با کمتر از يک پنجم آن قيمت داريم انجام ميدهيم.
آقاي دکتر قره ياضي، شما پژوهشگري هستيد که در ايران توانستهايد برنچ تراريخته را با استفاده از روشهاي مهندسي ژنتيک توليد کنيد. ميزان محصول توليدي اين برنج حدودا 20 درصد بيشتر از انواع برنجهاي مرسوم است. همچنين اين برنج در برابر آفت مقاوم است و نيازي به سمپاشي ندارد. با توجه به تخصص خودتان، کشور ما در حوزه بيوتکنولوژي کشاورزي، چه دستاوردهايي داشته است؟
قره ياضي:
خوشبختانه در بيوتکنولوزي کشاورزي، پيشرفتهاي خوبي داشتهايم. براي مثال در ساليان گذشته شرکت کشت و صنعت رعنا که توسط بخش خصوصي و با حمايت دولت تاسيس شد. تاکنون به خيلي از کشورهاي همسايه توانستهاند نهالهاي حاصل از کشت بافت را ارسال کنند. در کشت بافت، نهالهاي يکدست عاري از ويروس را با کيفيت بالا توليد ميکنند.
هر ساله بيشترين واکسنهاي با مصرف پزشکي در موسسه تحقيقات واکسن و سرمسازي رازي توليد ميشود. همينطور اکثر واکسنهاي دام و طيور توسط ايران درست ميشود. ما صاحب دانش فني بسياري از اين واکسنها هستيم و بسياري از کشورها خريدار محصولات ما هستند. از حدود سال 1379 که پژوهشکده بيوتکنولوژي کشاورزي راه اندازي شد، ما در چند حوزه به نتيجه و محصول رسيديم. يکي اين که مطالعات ژنتيکي گياهان را انجام ميدهيم و دوم اين که به اصلاح نباتات ميپردازيم. با اصلاح نباتات ميتوانيم صفات مطلوب را ايجاد کنيم و باعث افزايش توليد و ارتقاي کيفيت محصولات کشاورزي شويم. اين کار، ارزش افزوده بيشتري را نصيب کشاورزي ميکند.
پروژهاي در مورد توليد گندم مقاوم در برابر آفت را در حال اجرا داريم.
ما از نظر توليد محصولات تراريخته در منطقه اول هستيم و در برخي جهات در دنيا به مقام اول رسيدهايم. هم اکنون محصولات تراريخته زيادي در مسير پژوهش تا مرز کشت در مزرعه را داريم. حتي ترکيه و پاکستان در اين مرحله از فناوري قرار ندارند. ما تنها کشوري در دنيا هستيم که برنج تراريخته يا دستورزي شده ژنتيک را توانستهايم به مصرف انسان برسانيم. اما متاسفانه مانعي بر سر راه کشت محصولات تراريخته مثل چغندر، پنبه، کلزا و گندم وجود دارد و اگر دولت تصميم بگيرد اين مانع را بردارد موفقيتهاي بيشتري خواهيم داشت. ما موفق شديم با استفاده از آب پنير، قند رژيمي توليد کنيم که چاق کننده نباشد و يا تکنولوژي بافت سيبزميني را از حدود 10 سال قبل داريم و از يک بافت و هسته سيبزميني ميشود دهها عدد غده سيبزميني ريز توليد کنيم.
خوشبختانه بيوتکنولوژي مدرن ضمن کاهش هزينهها موجب ميشود ميزان توليد افزايش يابد، مثلا در مورد برنج تراريخته ديگر نيازي به سمپاشي نيست و در عين حال 20 درصد افزايش محصول را داريم. اين باعث ايجاد يک کشاورزي رقابتي در کشور ما ميشود و نيازمندي ما به خارج کم شود. اگر به جاي اينکه بنويسند برنج تراريخته عوارض جانبي دارد، بگويند اين برنج از پيشرفتهترين روشهاي بيوتکنولوژي توليد شده است به پيشرفتهاي ما کمک ميکند. هم اکنون برنج تراريخته با وجود کيفيت بسيار بالا به قيمت 1000 تومان در بازار عرضه ميشود و کيفيت آن مثل کيفيت برنج صدري است. اما من معتقدم به جاي قوانين بازدارنده فعلي بايد قوانين پيش برنده داشته باشيم تا توليد محصولات تراريخته افزايش يابد.
از سال 1370به بعد، چند دوره رشد و افول بيوتکنولوژي را در کشور داشتهايم. با ايجاد چه سازو کاري ميتوانيم دوره رشد مستمر اين فناوري را به وجود بياوريم؟
شجاعالساداتي:
ما چون آغازگر اين تکنولوژي نبودهايم، بنابراين نياز داريم با کشورهاي ديگر همکاري کنيم. ما نياز به پژوهشهاي بنيادي و تربيت متخصصان درجه يک داريم تا به توسعه پايدار دست يابيم.
تولايي:
ما در توسعه بيوتکنولوژي نيازمند نقشه جامعه علمي هستيم.
در اين راستا نياز داريم قابليتهاي هر استان را شناسايي و مشخص کنيم که هدف مطلوب ما چيست. در ضمن مراکز تحقيقاتي ما بايد ماموريت محور يا رسالت محور باشند.
مهبودي:
ما بايد تلاش کنيم اولويتها و اهداف سند ملي زيست فناوريي را پيگيري کنيم. ما هم اکنون با يک علم جديد رو به رو هستيم ولي قوانين ما مثل قانون مالکيت فکري مربوط به چند دهه قبل است و قانون منع مداخلات کارکنان دولت در معاملات دولتي يکي از مشکلات مهم فعلي حوزه تحقيقات است.
به نظر من بزرگترين کمک سياستگذاران ما اين است که آن سند را به صورت کامل و همه جانبه اجرا کنند.
قره ياضي:
ما در چند سال گذشته در حوزه پزشکي و دفاع اين تکنولوژي و مطابق برنامه پيش رفتيم ولي در بخش کشاورزي و محيط زيست دچار افت توسعه شديم. من معتقدم اگر در يک حوزه محصول بيوتکنولوژيک توليد ميکنيم نبايستي به آن انگ و برچسب بزنيم.
آقاي دکتر معمولا روي قوطي سيگار هم مينويسند که استعمال آن ضرر دارد. چه اشکالي دارد که روي برنج تراريخته هم بنويسند؟
قره ياضي:
دلايل مضر بودن سيگار، ثابت شده است. اگر اين جوري باشد روي قند هم بايد بنويسند، چون ضرر آن هم ثابت شده.
مهبودي:
به نظر من واقعا ايمني برنج تراريخته بيش از برنج معمولي است.
قره ياضي:
ما تضمين ميدهيم که ايمني آن بيشتر است. تضمين هم در واقع مربوط به حيات يک محقق است. اتفاقا وزارت بهداشت در دوره قبل و در دولت نهم، سلامت برنج تراريخته را تضمين کردهاند. ما انتظار داريم که وزارت کشاورزي هم به شکل بهتري با اين قضيه برخورد کند. مثلا در عرصه پزشکي، وزير بهداشت، چندي پيش اعلام کرد که از توليد سينووکس بدون چون و چرا حمايت ميکند و عين جمله آقاي دينا روند، معاون وزير بهداشت اين است که ما با حمايت از يک داروي بيوتکنولوژيک باعث ميشويم در آينده 2 فرآورده ديگر به بازار بيايد و ما انتظار داريم از آقاي دکتر احمدينژاد که هنگام تصويب لايحه ايمني زيستي دقت لازم را مبذول دارند و گرنه بيوتکنولوژي کشور در معرض تهديد قرار ميگيرد.
